Gelukkig bestaat Dobby

De huiself uit Harry Potter stierf op Freshwater West, een prachtige, ruige plek aan de kust van Pembrokeshire. Althans, daar werd zijn dood gefilmd. Sindsdien komen mensen ernaartoe. Ze leggen beschilderde stenen neer, schrijven boodschappen en laten kleine tekens van genegenheid achter voor een wezen dat door J.K. Rowling werd bedacht en door acteurs, filmmakers en miljoenen lezers en kijkers tot leven werd gewekt.

Iets kan waarde hebben zonder dat het werkelijk bestaat, doordat wij er waarde aan geven

En toen kwam de werkelijkheid.

Er moest een kabel komen. Een serieuze kabel bovendien. Een onderzeese elektriciteitsverbinding van zo’n 580 miljoen dollar tussen Ierland en het Verenigd Koninkrijk. Bedoeld om duurzame energie uit te wisselen, de energiezekerheid te vergroten en de capaciteit tussen beide landen te verdubbelen.

Nuttig. Noodzakelijk. Rationeel. Alleen liep het geplande tracé dwars door het graf van Dobby.

Toen mensen daar lucht van kregen, begonnen ze te bellen. Honderden telefoontjes bereikten de projectorganisatie. De CEO begreep er aanvankelijk weinig van. Dobby? Wie was Dobby? En toen hem werd uitgelegd dat het om een fictief personage uit een fictief verhaal ging, werd zijn verbazing alleen maar groter.

Waar hebben we het over? Maar de mensen bleven bellen. En uiteindelijk gebeurde iets wonderlijks. De kabel werd omgelegd.

Ik vind dat een buitengewoon hoopvol bericht, sterker een geluksgevoel krijg ik ervan en een brede glimlach die jullie niet kunnen zien.

Niet omdat ik vind dat fictieve huiselfen voortaan infrastructurele projecten moeten kunnen tegenhouden. En ook niet omdat fantasie belangrijker zou zijn dan de energietransitie. Integendeel.

Ik vind het hoopvol omdat hier iets gebeurt wat we in onze economische werkelijkheid steeds moeilijker lijken te kunnen uitleggen: iets kan waarde hebben zonder dat het werkelijk bestaat.

Of, gewoon beter, iets kan werkelijk worden doordat wij er waarde aan geven.

Betekenis is een merkwaardig menselijk vermogen

We hebben de afgelopen decennia een wereld gebouwd waarin bijna alles meetbaar moet zijn. Bereik. Conversie. Rendement. Productiviteit. Groei. Impact. Zelfs geluk proberen we inmiddels in dashboards onder te brengen.

Wat niet kan worden gemeten, krijgt al snel het predicaat zacht. En wat zacht is, moet in organisaties voortdurend uitleggen waarom het überhaupt aan tafel zit.

Kunst kent dat probleem. Cultuur kent dat probleem. Verbeeldingskracht kent dat probleem. Merken trouwens ook.

Want wie uitsluitend vanuit de spreadsheet naar Dobby’s graf kijkt, ziet een verzameling stenen op een strand. Economisch gezien een obstakel in het tracé van een kabel. Technisch gezien waarschijnlijk oplosbaar met een graafmachine. Maar mensen zien iets anders.

Ze zien trouw. Vriendschap. Opoffering. Vrijheid. Jeugdherinneringen. Het moment waarop ze een boek lazen met hun kinderen. Een verhaal waarin goed en kwaad even overzichtelijker waren dan in de echte wereld.

Die stenen vertegenwoordigen geen fictie meer. Ze vertegenwoordigen betekenis. En betekenis is een merkwaardig menselijk vermogen. Wij kunnen een stuk doek tot nationale vlag verklaren. Een ring tot symbool van eeuwige trouw. Een melodie kan ons terugbrengen naar iemand die al dertig jaar dood is. Een schilderij kan miljoenen waard zijn, terwijl de materiaalkosten nauwelijks iets voorstellen. Een paar letters en een beeldmerk kunnen miljarden aan merkwaarde vertegenwoordigen.

Natuurlijk is dat allemaal verzonnen, maar dat is nu juist het punt. Een groot deel van onze beschaving bestaat bij de gratie van dingen die wij gezamenlijk hebben verzonnen en vervolgens serieus zijn gaan nemen. Geld. Grenzen. Bedrijven. Merken. Religies. Reputaties. Rechten. Instituties. En verhalen.

Waarschijnlijk is verzonnen daarom wel een van de meest onderschatte woorden van onze tijd. Alsof iets minder betekenisvol wordt zodra de menselijke fantasie eraan te pas is gekomen. Terwijl het tegenovergestelde vaak waar is.

De verbeelding stelt ons in staat iets te zien wat er nog niet is. Iedere onderneming begint ermee. Iedere innovatie. Iedere maatschappelijke verandering. Iedere kunstenaar, architect, wetenschapper, ontwerper en ondernemer beweegt zich dagelijks tussen wat bestaat en wat zou kunnen bestaan.

Zonder fantasie geen vooruitgang. En juist daarom raakt dat kleine graf op dat grote infrastructuurproject mij. We leven in een tijd waarin technologie zich met ongekende snelheid ontwikkelt. AI produceert teksten, beelden, muziek en ideeën. Algoritmen voorspellen gedrag. Bedrijven optimaliseren onze aandacht. Alles lijkt sneller, slimmer en efficiënter te moeten.

De verleiding is groot om de mens daarin eveneens als optimalisatievraagstuk te behandelen. Maar mensen zijn geen rationele machines met een wat gebrekkige gebruikersinterface. Wij zijn verhalenmakers.

Wij hechten ons aan dingen die niet bestaan. Wij huilen om mensen die nooit geboren zijn. Wij worden verliefd op melodieën. Wij bewaren tekeningen van kinderen. Wij reizen duizenden kilometers om voor een paar stenen op een strand te staan omdat daar, in een verhaal, een kleine huiself stierf.

En halo hee, laat merken daar ook iets van te leren!

De sterkste merken zijn uiteindelijk niet de merken die het beste hun producteigenschappen communiceren. Het zijn merken die erin slagen een stukje verbeelding tussen mensen te laten ontstaan. Een betekenis die niet volledig eigendom is van het bedrijf, maar wordt gedragen door de mensen eromheen.

Dat kun je niet afdwingen. Je kunt het nauwelijks managen (gelukkig!). En je kunt het al helemaal niet volledig in een KPI vangen. Je kunt er hooguit zorgvuldig mee omgaan. Zoals die ingenieurs in Wales uiteindelijk deden.

Ergens onder de Ierse Zee loopt straks een peperdure elektriciteitskabel met een kleine omweg. Niet vanwege een geologische breuklijn. Niet vanwege een technisch probleem. Maar omdat mensen ooit besloten dat een fictieve huiself op die plek begraven ligt. Wat mij betreft mag die bocht in de kabel blijven bestaan.

Als een klein monument voor iets wat we in onze haast om alles efficiënter, rationeler en meetbaarder te maken soms dreigen te vergeten: de werkelijkheid is belangrijk, maar zonder fantasie zouden we haar nooit kunnen veranderen.

En gelukkig bestaat Dobby (RIP) daarom toch een beetje.

Headerfoto: Sean P | Unsplash