Niet de reus, maar het zwermvermogen gaat impact waarmaken

Europa sterk in het genereren van nieuwe bedrijven en ideeën, maar minder sterk in het laten doorgroeien

Dat gegeven is geen voetnoot, maar een sleutelobservatie. Het wijst niet op een gebrek aan creativiteit of ondernemingszin. Integendeel. Europa blijkt relatief sterk in het genereren van nieuwe bedrijven en ideeën, maar minder sterk in het laten doorgroeien daarvan.² Ook recente analyses van onder meer de Europese Commissie en OESO bevestigen dat patroon: de bottleneck zit niet alleen aan de start, maar juist in de fase daarna, waar bedrijven moeten opschalen, markten moeten betreden en complexiteit moeten managen.³

Die constatering schuift langzaam maar zeker het perspectief. Waar lange tijd de nadruk ligt op het individuele bedrijf – de founder, de pitch, de investeringsronde – ontstaat nu meer aandacht voor het systeem waarin die bedrijven opereren. Overheden spelen daarin een steeds actievere rol. Zij ondersteunen start-ups en scale-ups met subsidies, investeringen, mentoring, incubatie, acceleratie en kennisprogramma’s.⁴ Europese initiatieven zoals de EIC Accelerator laten zien hoe omvangrijk deze inzet inmiddels is, met miljarden aan publieke middelen gericht op innovatie en groei.⁵

Elke transitie raakt gedrag, cultuur, beleving en acceptatie

Maar juist die groeiende betrokkenheid van de overheid maakt ook zichtbaar dat losse interventies niet volstaan. Training alleen werkt niet. Kapitaal alleen werkt niet. Netwerken alleen werken niet. De recente beleidslijn van de OESO is helder: duurzame innovatie ontstaat wanneer een geheel ecosysteem functioneert, waarin kennis, talent, financiering, regelgeving en markten op elkaar aansluiten.⁶

Daarmee verschuift ook een dieperliggend idee. Het klassieke, vaak Angelsaksisch geïnspireerde beeld van innovatie richt zich sterk op competitie, selectie en schaal: veel beginnen, weinig overleven, en een paar grote winnaars trekken de rest mee. Dat model heeft zijn waarde, maar het blijkt onvoldoende om de complexiteit van hedendaagse transities te dragen. In de praktijk ontstaat verandering zelden lineair en zelden via één dominante speler. Zij ontstaat eerder via een veelheid aan kleinere initiatieven die elkaar beïnvloeden, versterken en soms onverwacht versnellen.

In dat licht krijgt het beeld van een ‘zwerm’ betekenis. Niet een paar reuzen die de toekomst bouwen, maar een landschap van vele kleinere spelers die samen een kritische massa vormen. Een veld waarin kennis, ervaring en experiment circuleren. Waar falen niet alleen verlies is, maar ook overdracht: van inzichten, vaardigheden, netwerken en perspectieven.⁷ Juist hier komt de creatieve sector nadrukkelijk in beeld. Lange tijd wordt deze sector gezien als aanvullend, als verrijking, als esthetische laag bovenop economische processen. Maar recente inzichten laten een ander verhaal zien. De OESO beschrijft culturele en creatieve sectoren expliciet als motoren van innovatie. Zij ontwikkelen niet alleen nieuwe producten en diensten, maar beïnvloeden ook andere sectoren door nieuwe manieren van denken, ontwerpen en organiseren te introduceren.⁸

Dat effect reikt verder dan vaak wordt aangenomen. Creatieve professionals werken niet alleen binnen hun eigen domein, maar juist ook daarbuiten. Zij bewegen zich tussen disciplines, brengen verschillende talen bij elkaar en maken abstracte ideeën voorstelbaar. Meer dan 40 procent van de creatieve arbeid vindt plaats buiten de eigen sector, midden in industrie, zorg, technologie en dienstverlening.⁹

Dat maakt hen van strategisch belang in een tijd waarin de grootste opgaven niet meer eendimensionaal zijn. De energietransitie is niet alleen een technisch vraagstuk. De voedseltransitie is niet alleen agrarisch. De zorgtransitie is niet alleen medisch. Elke transitie raakt gedrag, cultuur, beleving en acceptatie. Wetenschap kan verklaren, technologie kan mogelijk maken, maar zonder verbeelding en vormkracht stokt de beweging.

Een economie die te eenzijdig inzet op klein aantal kampioenen is kwetsbaar

Het is precies op dat snijvlak dat nieuwe Europese initiatieven ontstaan. Het New European Bauhaus, geïnitieerd door de Europese Commissie, positioneert creativiteit, duurzaamheid en innovatie nadrukkelijk als één geïntegreerde praktijk.¹⁰ Niet als losse domeinen, maar als onderling afhankelijke krachten.

Vanuit dat perspectief verandert ook de manier waarop we naar succes kijken. Natuurlijk blijven er bedrijven die doorgroeien en schaal realiseren. En ja, die bedrijven zijn belangrijk. De OESO laat zien dat zogeheten scalers een disproportionele bijdrage leveren aan werkgelegenheid en economische groei.¹¹ Maar dat betekent niet dat zij het hele verhaal vertellen. Een economie die te eenzijdig inzet op een klein aantal kampioenen maakt zichzelf kwetsbaar, concentreert risico, vernauwt innovatie en miskent de waarde van het brede veld. Een economie die daarentegen ruimte laat voor veel kleinere spelers – makers, ontwerpers, onderzoekers, ondernemers – ontwikkelt een ander soort kracht en wordt wendbaarder, veerkrachtiger, creatiever.

Centrale positie voor creatieve sector

Voor de creatieve sector ligt hier geen marginale rol, maar een centrale positie. Architecten, ontwerpers, kunstenaars, musici, chefs en andere makers opereren precies op het punt waar ideeën tastbaar worden. Zij vertalen abstractie naar ervaring. Zij maken het nieuwe begrijpelijk en aantrekkelijk. Zij bouwen bruggen tussen laboratorium en leefwereld. Dat betekent niet dat iedereen ondernemer moet worden in de klassieke zin. Het betekent wel dat de creatieve sector zijn eigen logica serieus kan nemen. Niet als afgeleide van technologie of kapitaal, maar als volwaardige productiekracht. Een kracht die niet alleen waarde toevoegt, maar ook richting geeft.

De verschuiving die zich aftekent, is subtiel maar fundamenteel. De vraag is niet langer alleen wie de volgende grote speler bouwt, maar hoe bouwen we een ecosysteem waarin vele spelers tegelijk kunnen bijdragen aan verandering, waarin experimenteren mogelijk is, waarin kennis circuleert en waarin verschillende vormen van intelligentie elkaar versterken. In zo’n systeem is schaal nog steeds relevant, maar niet langer het enige criterium voor succes. Dan telt ook de kwaliteit van verbindingen, de rijkdom van het netwerk, de diversiteit van benaderingen en de snelheid waarmee ideeën zich kunnen verspreiden en transformeren.

De toekomst verschijnt dan niet als een toren, maar als een landschap. Niet als een wedstrijd met één winnaar, maar als een proces waarin velen tegelijk bewegen. Dat beeld is minder heroïsch, maar waarschijnlijk realistischer. En misschien ook hoopvoller.
Want wanneer vernieuwing niet afhankelijk is van een paar uitzonderlijke spelers, maar gedragen wordt door een brede gemeenschap van makers, denkers en doeners, ontstaat een andere vorm van kracht. Een kracht die niet alleen groeit, maar ook blijft.

Peter Guido de Boer
Merkstrateeg
Co-founder en partner Oddny.eu

Headerbeeld: Rod Long | Unsplash