Hoe vrouwelijke leiders zich via kleding positioneren
Zestien jaar lang zagen we Angela Merkel vrijwel altijd in dezelfde combinatie: donkere broek, eenvoudige schoenen en een gekleurde blazer. Christine Lagarde, president van de Europese Centrale Bank, kiest voor perfect gesneden pakken, zijden sjaals en opvallende sieraden. En Ngozi Okonjo-Iweala, directeur-generaal van de Wereldhandelsorganisatie, verschijnt vrijwel altijd in kleurrijke Afrikaanse stoffen met haar kenmerkende hoofddoek.
Drie vrouwen in de hoogste regionen van de macht. Drie totaal verschillende manieren om zich te presenteren. En dat gaat verder dan persoonlijke smaak. Wat een leider aantrekt, zegt ook iets over hoe zij zich verhoudt tot haar functie, haar omgeving en de verwachtingen die daar leven over leiderschap. Kleding is daarmee óók een vorm van positionering. Voor vrouwelijke leiders geldt dat misschien nog wel sterker dan voor mannen.
Dat werd me onlangs opnieuw duidelijk toen ik tijdens een programma voor vrouwelijke leiderschapspositionering werd gevraagd aandacht te besteden aan personal branding. En of ik daarbij ook iets wilde zeggen over kleding. Hoe bespreek je kleding zonder te vervallen in stijladviezen of impliciete normen over hoe een vrouwelijke leider eruit hoort te zien?
Veel interessanter vond ik de invalshoek: welke positie neem je eigenlijk in met de manier waarop je verschijnt?
Kleding als positionering
Bij positionering denken de meeste mensen in eerste instantie aan merken. Aan de plek die een merk inneemt in het hoofd van de doelgroep. Maar positionering gaat wat mij betreft over iets fundamentelers: de positie die je inneemt ten opzichte van een groter geheel. Voor een merk is dat de markt, voor een leider de omgeving waarin hij of zij leidt. Die positie kies je nooit helemaal zelf. Je omgeving heeft al verwachtingen van je, nog voordat je iets hebt gedaan. Positioneren is dan de manier waarop je je tot die verwachtingen verhoudt, en hoe je dat zichtbaar maakt.
Want over hoe een leider eruitziet, spreekt en zich gedraagt, bestaan allerlei ongeschreven regels. We hebben collectieve beelden van wat overwicht uitstraalt, wat professioneel oogt en wat bij een bepaalde functie past. Kleding is een van de manieren waarop die codes zichtbaar worden.
Voor vrouwen zijn die codes extra ingewikkeld. De sociaal psychologen Alice Eagly en Steven Karau beschreven al in 2002 hoe vrouwelijke leiders te maken krijgen met twee verwachtingspatronen tegelijk: dat van de leider en dat van de vrouw. Die patronen sluiten lang niet altijd op elkaar aan. Wie nadrukkelijk voldoet aan het ene beeld, kan in de ogen van anderen juist tekortschieten op het andere.
Kleding maakt die spanning tastbaar. Een man in een blauw pak hoeft doorgaans weinig uit te leggen. Voor vrouwen zijn er veel meer mogelijkheden, maar daarmee ook veel meer keuzes die beoordeeld kunnen worden. Te zakelijk, te vrouwelijk, te opvallend, te ingetogen. Wat je ook aantrekt, er wordt iets van gevonden.
En precies daarom vind ik kleding zo interessant vanuit positionering. Je kunt de bestaande codes volgen, er een eigen draai aan geven of ze bewust oprekken. In alle gevallen neem je een positie in.
Vijf vrouwen, vijf manieren om positie in te nemen
Kijk nog eens naar Merkel, Lagarde en Okonjo-Iweala. Alle drie opereren ze in omgevingen waar status, professionaliteit en geloofwaardigheid van groot belang zijn. Maar ze gaan heel verschillend om met de codes die daarbij horen.
Angela Merkel maakte haar kleding bijna onzichtbaar. Steeds dezelfde vorm, telkens een andere kleur. Haar garderobe werd zo voorspelbaar dat haar kleding nauwelijks nog afleidde van haar werk. Tegelijkertijd werd juist dat silhouet onmiddellijk herkenbaar.
Christine Lagarde beheerst de codes en geeft er haar eigen draai aan. Ze beweegt zich in de conservatieve wereld van centrale banken, maar laat binnen die wereld volop ruimte voor persoonlijke stijl. Haar perfect gesneden pakken, sieraden en sjaals zijn inmiddels bijna een handelsmerk.
Ngozi Okonjo-Iweala neemt haar culturele identiteit nadrukkelijk mee. In de internationale, institutionele omgeving van de Wereldhandelsorganisatie verschijnt zij in kleurrijke Afrikaanse stoffen en met haar kenmerkende hoofddoek. Ze laat daarmee zien dat je mondiale statuur kunt hebben zonder je culturele eigenheid naar de achtergrond te schuiven.
Merkel, Lagarde en Okonjo-Iweala hebben iets gemeen. Alle drie bouwden ze door jarenlange consistentie een signatuur op die direct herkenbaar is. Marketeers spreken dan van een distinctive asset: een element dat zonder naam direct aan één afzender wordt gekoppeld (Romaniuk, 2018). Maar herkenbaarheid verklaart niet alles. Achter dezelfde herkenbaarheid gaan drie heel verschillende betekenissen schuil: dienstbaarheid aan het ambt (Merkel), beheersing van de codes met een eigen toets (Lagarde), en culturele identiteit in een mondiale rol (Okonjo-Iweala). Herkenbaarheid zorgt ervoor dat je wordt gezien; de betekenis die je eraan geeft, bepaalt welke positie je inneemt.
Soms wordt kleding zelf de boodschap. Alexandria Ocasio-Cortez gebruikte kleding als politiek statement. Tijdens het Met Gala in 2021 verscheen ze in een witte jurk met op haar rug, in grote rode letters: Tax the Rich. Juist op een evenement waar de rijkste en beroemdste mensen ter wereld samenkomen. De spanning tussen de plek en haar boodschap maakte het beeld zo krachtig.
Sanna Marin rekte de bestaande codes op. De voormalige Finse premier liet zich in 2020 voor een tijdschrift fotograferen in een zwart broekpak met een blazer zonder blouse eronder. Ook verscheen ze op festivals en liet ze zich zien in haar privéleven. Daarmee liet ze een kant van zichzelf zien die we minder gewend zijn van politieke leiders. De ophef die daarop volgde, maakte vooral duidelijk hoe hardnekkig onze verwachtingen zijn over hoe iemand in zo’n positie zich hoort te presenteren.
Geen van die keuzes is per definitie beter; ze laten zien dat je met kleding heel verschillende posities kunt innemen.
Wie de codes verandert, verandert ook het beeld van leiderschap
Vrouwen zijn nog altijd ondervertegenwoordigd in de hoogste posities van politiek, bedrijfsleven en instituties. En ons collectieve beeld van hoe gezag eruitziet, is eeuwenlang grotendeels door mannen bepaald.
Dat betekent dat vrouwelijke leiders zich niet alleen verhouden tot bestaande codes. Ze kunnen die codes ook veranderen.
Wanneer een vrouw in een machtspositie haar eigen stijl, culturele identiteit of vrouwelijkheid nadrukkelijk zichtbaar maakt, laat ze zien dat leiderschap er ook anders uit kan zien.
Dat gaat niet altijd zonder weerstand. Een leider die afwijkt van wat we gewend zijn, loopt het risico dat haar verschijning onderwerp van discussie wordt. Sanna Marin heeft dat ervaren.
Maar tegelijkertijd ontstaat er iets anders. Iedere leider die de bestaande codes een stukje oprekt, maakt nieuwe vormen van leiderschap voorstelbaar. En vergroot daarmee mogelijk ook de ruimte voor vrouwen die na haar komen.
Wat betekent dit voor communicatie- en marketingprofessionals?
Voor communicatie- en marketingprofessionals die bestuurders adviseren, zit hier een les. Bij leiderschapspositionering praten we vaak over het verhaal dat iemand vertelt en de thema’s waarop iemand zich profileert. Maar ook de manier waarop een leider verschijnt, draagt bij aan de positie die hij of zij inneemt. Voor vrouwelijke bestuurders geldt dat misschien nog sterker. Zij hebben meer keuze in hoe ze verschijnen, en die keuzes worden ook sneller beoordeeld. Neem die verschijning daarom mee in het gesprek over leiderschapspositionering, en voer dat gesprek als positioneringsvraag in plaats van als stijladvies.
Ook via kleding neem je positie in, en soms vergroot je daarmee de ruimte voor anderen.
Literatuur
Eagly, A. H., & Karau, S. J. (2002). Role congruity theory of prejudice toward female leaders. Psychological Review, 109(3), 573–598.
Romaniuk, J. (2018). Building distinctive brand assets. Oxford University Press.
Plaats reactie
Je moet ingelogd zijn op om een reactie te plaatsen.